Αν νιώθεις ότι σε πνίγουν τα προβλήματα, ότι δεν ξέρεις από πού να ξεκινήσεις ή ότι υπάρχει μπροστά σου ένα αδιέξοδο, αξίζει να κάνεις μια παύση και να δεις κάτι πολύ βασικό.
Μήπως κουβαλάς περισσότερα από όσα σου αναλογούν;
Μήπως κουβαλάς προβλήματα άλλων ανθρώπων;
Μήπως κάνεις προσπάθεια για τον έλεγχο καταστάσεων που δεν είναι πραγματικά στον έλεγχό σου;
Πολλές φορές η εξάντληση, το άγχος και η αίσθηση ότι «όλα είναι πολλά» δεν είναι μόνο από τα δικά μας ζητήματα, αλλά από ευθύνες που έχουμε αναλάβει χωρίς να μας ανήκουν. Για να μπορέσουμε να ξεμπλοκάρουμε, χρειάζεται πρώτα να ξεκαθαρίσουμε κάτι πολύ σημαντικό: ποια προβλήματα είναι πραγματικά δικά μας και ποια όχι.
Τι είναι πρόβλημα;
Για να καταλάβουμε γιατί συχνά κουβαλάμε προβλήματα που δεν μας ανήκουν, χρειάζεται πρώτα να ξεκαθαρίσουμε τι εννοούμε με τη λέξη «πρόβλημα».
Για το ανθρώπινο μυαλό, πρόβλημα είναι οτιδήποτε αντιλαμβάνεται ως κάτι που χρειάζεται λύση. Σκοπός του εξελιγμένου εγκεφάλου μας είναι να εντοπίζει δυσκολίες, να προβλέπει κινδύνους και να προσπαθεί να τους διαχειριστεί. Με απλά λόγια, το μυαλό μας είναι μια μηχανή επίλυσης προβλημάτων. Γι’ αυτό και δεν μένει ποτέ πραγματικά «ήσυχο». Ακόμα κι όταν όλα στη ζωή μας είναι σε τάξη, θα βρει κάτι να αναλύσει, να διορθώσει ή να ανησυχήσει. Δεν το κάνει για να μας βασανίσει, αλλά γιατί αυτή είναι η φυσική του λειτουργία.
Το είδος των προβλημάτων που μας απασχολούν κάθε περίοδο έχει στενή σύνδεση με τις ανάγκες μας. Σύμφωνα με την πυραμίδα αναγκών του Maslow, όταν οι βασικές ανάγκες όπως η τροφή, η ασφάλεια ή η στέγη μένουν ακάλυπτες, το μυαλό εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά εκεί. Ένα άτομο που παλεύει για την επιβίωσή του δύσκολα θα θεωρήσει «πρόβλημα» την κοινωνική του ζωή ή την προσωπική του εξέλιξη. Όταν όμως υπάρξει κάλυψη των βασικών μας αναγκών, τα προβλήματά μας αλλάζουν. Γίνονται πιο σύνθετα όπως σχέσεις, αποδοχή, νόημα, κοινωνικά ή υπαρξιακά ζητήματα. Ακόμα κι όταν, θεωρητικά, «τα έχουμε όλα», το μυαλό θα συνεχίσει να αναζητά κάτι προς επίλυση.
Το κρίσιμο ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν θα έχουμε προβλήματα, καθώς αυτό είναι δεδομένο. Το σημαντικό είναι να ξεχωρίζουμε ποια από αυτά είναι πραγματικά δικά μας.
Τα δικά σου προβλήματα και τα προβλήματα των άλλων
Δικά σου προβλήματα είναι αυτά που είναι μέσα στον προσωπικό σου έλεγχο και ευθύνη. Αφορούν τις σκέψεις σου, τα συναισθήματά σου, τις αντιδράσεις σου και τις αποφάσεις που παίρνεις για τη ζωή σου. Η διαχείριση του χρόνου σου, ο τρόπος επικοινωνίας των ορίων σου, η φροντίδα του εαυτού σου, η επιλογή της συμπεριφοράς σου στις σχέσεις και την εργασία σου. Ένα πρόβλημα είναι δικό σου όταν μπορείς να δράσεις πάνω σε αυτό. Μπορεί να μην είναι εύκολο ή άμεσο, αλλά υπάρχει κάποιος βαθμός επιρροής.
Αντίθετα, προβλήματα των άλλων είναι ο τρόπος διαχείρισης του δικού τους χρόνου, των σκέψεών τους, των συναισθημάτων τους και των επιλογών τους. Είναι οι αντιδράσεις τους, οι αποφάσεις τους, οι ζωές τους. Όσο κοντά κι αν μας είναι, όσο κι αν τους αγαπάμε, αυτά τα κομμάτια δεν είναι στον δικό μας έλεγχο.
Το μπέρδεμα ξεκινά όταν συγχέουμε την ευθύνη με τη φροντίδα. Το ότι νοιάζεσαι για κάποιον δεν σημαίνει ότι είσαι υπεύθυνος για το πώς νιώθει, τι επιλέγει ή πώς εξελίσσεται η ζωή του. Μπορείς να είσαι στήριγμα, να ακούς, να είσαι παρών. Δεν μπορείς όμως και δεν σου αναλογεί, να λύσεις τα προβλήματα στη θέση του. Όταν αναλαμβάνουμε προβλήματα που δεν είναι δικά μας, δεν τα λύνουμε πραγματικά. Απλώς μεταφέρουμε το βάρος τους πάνω μας. Και αυτό συχνά οδηγεί σε άγχος, ενοχές, εξάντληση και την αίσθηση ότι «κουβαλάμε πολλά», χωρίς να ξέρουμε γιατί.
Η διάκριση ανάμεσα στο τι είναι δικό σου και τι όχι δεν είναι εγωισμός. Είναι ψυχική υγεία. Είναι τρόπος προστασίας του εαυτού σου, χωρίς να απορρίπτεις στους άλλους.
Γιατί κάνεις δικά σου τα προβλήματα των άλλων
Αφού ξεκαθαρίσαμε ποια προβλήματα είναι πραγματικά δικά μας, ας δούμε κάτι εξίσου σημαντικό. Πώς και γιατί καταλήγουμε να κουβαλάμε τα προβλήματα των άλλων;
Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν το κάνουν συνειδητά. Δεν ξυπνούν ένα πρωί και λένε «σήμερα θα πάρω και τις δυσκολίες των άλλων πάνω μου». Συνήθως ξεκινά από κάτι πολύ ανθρώπινο, την ενσυναίσθηση. Το να μπορούμε να καταλάβουμε πώς νιώθει ο άλλος, να μπαίνουμε στη θέση του και να θέλουμε να βοηθήσουμε. Το πρόβλημα αρχίζει όταν ξεκινά η μετατροπή της ενσυναίσθησης σε ταύτιση. Όταν, αντί να βλέπουμε το πρόβλημα του άλλου ως κάτι έξω από εμάς, αρχίζουμε να το νιώθουμε σαν δική μας ευθύνη. Εκεί υπάρχει μπέρδεμα των ορίων. Συχνά παίρνουμε ευθύνη για τα συναισθήματα των άλλων, τις επιλογές τους, τις συνέπειες των αποφάσεών τους, τις ζωές τους όπως θα «έπρεπε» να είναι. Και κάπου εκεί αρχίζει η εξάντληση.
1ος Λόγος
Ένας βασικός λόγος που συμβαίνει αυτό είναι η ανάγκη για αποδοχή. Πολλοί από εμάς, από νωρίς, κάναμε τη σύνδεση ότι η αξία μας είναι το πόσο χρήσιμοι, υποστηρικτικοί και διαθέσιμοι είμαστε για τους άλλους. Ότι αν δεν βοηθάμε, αν δεν «κρατάμε», αν δεν λύνουμε, τότε απογοητεύουμε. Έτσι, η ανάληψη των προβλήματα των άλλων είναι ένας τρόπος να νιώθουμε απαραίτητοι ή «καλοί». Σε κάποιες περιπτώσεις, αυτή η στάση δεν είναι απλώς υπερβολική φροντίδα, αλλά έχει σύνδεση με τον ψυχολογικό όρο συνεξάρτηση (codependency). Στη συνεξαρτώμενη δυναμική, το άτομο νιώθει υπεύθυνο για τα συναισθήματα, τις ανάγκες ή τα προβλήματα των άλλων, συχνά εις βάρος του εαυτού του. Η αξία του συνδέεται με το να βοηθά, να στηρίζει ή να «κρατά» τον άλλον, ακόμα κι όταν αυτό το εξαντλεί.
2ος Λόγος
Άλλες φορές, πίσω από αυτή τη συμπεριφορά υπάρχει η ανάγκη για έλεγχο. Αν αναλάβω εγώ το πρόβλημα του άλλου, ίσως καταφέρω να μειώσω την αβεβαιότητα. Ίσως να αποφύγω τη σύγκρουση. Ίσως να προστατεύσω τον άλλον ή τον εαυτό μου από κάτι δύσκολο. Όμως αυτός ο έλεγχος είναι συχνά ψευδαίσθηση.
3ος Λόγος
Υπάρχει επίσης και κάτι ακόμα πιο βαθύ που είναι η δυσκολία να αντέξουμε τη δυσφορία. Το να βλέπεις κάποιον που αγαπάς να περνά δύσκολα, να κάνει λάθη ή να υποφέρει χωρίς να μπορείς να το «φτιάξεις», είναι ψυχικά απαιτητικό. Έτσι, με την ανάληψη των προβλημάτων του, στην πραγματικότητα υπάρχει προσπάθεια ανακούφισης της δικής μας δυσφορίας.
Το αποτέλεσμα όμως είναι σχεδόν πάντα το ίδιο. Όταν φορτωνόμαστε τα προβλήματα των άλλων, χάνουμε ενέργεια, μπερδευόμαστε συναισθηματικά, παραμελούμε τις δικές μας ανάγκες, νιώθουμε διαρκώς υπεύθυνοι για πράγματα που δεν ελέγχουμε. Και, ειρωνικά, συχνά δεν βοηθάμε πραγματικά ούτε τον άλλον. Γιατί κάθε άνθρωπος έχει δικαίωμα και ανάγκη να έρθει αντιμέτωπος με τα δικά του προβλήματα, να μάθει μέσα από αυτά και να βρει τις δικές του λύσεις.
Πότε βοηθάς πραγματικά και πότε επιβαρύνεις
Το να στηρίζεις κάποιον δεν σημαίνει να κουβαλάς το βάρος του. Σημαίνει να είσαι παρών χωρίς να χάνεις τον εαυτό σου. Να ακούς χωρίς να αναλαμβάνεις. Να νοιάζεσαι χωρίς να αντικαθιστάς την ευθύνη του άλλου με τη δική σου. Αυτή η διάκριση είναι ίσως ένα από τα πιο δύσκολα, αλλά και πιο απελευθερωτικά μαθήματα στις ανθρώπινες σχέσεις. Η πραγματική βοήθεια δεν αφαιρεί από τον άλλον τη δυνατότητα να σκεφτεί, να αποφασίσει και να δράσει. Αντίθετα, του αφήνει χώρο να σταθεί στα πόδια του. Όταν όμως εμείς παρεμβαίνουμε υπερβολικά, προσπαθώντας να λύσουμε τα προβλήματά του αντί για εκείνον, συχνά τον αποδυναμώνουμε, ακόμα κι αν οι προθέσεις μας είναι καλές.
Υπάρχει ένα λεπτό αλλά ουσιαστικό όριο ανάμεσα στη στήριξη και στην επιβάρυνση. Βοηθάς πραγματικά όταν προσφέρεις παρουσία, όχι λύσεις με το ζόρι. Όταν ακούς χωρίς να πιέζεις για αλλαγή. Όταν σέβεσαι τον ρυθμό και τις επιλογές του άλλου. Αντίθετα, αρχίζεις να επιβαρύνεις και τον άλλον και τον εαυτό σου όταν νιώθεις υπεύθυνος για το πώς θα εξελιχθεί η ζωή του, αγχώνεσαι περισσότερο από εκείνον για το πρόβλημά του και προσπαθείς να ελέγξεις καταστάσεις που δεν σου ανήκουν.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η «βοήθεια» γίνεται έλεγχος και η φροντίδα εξάντληση. Εσύ κουράζεσαι, ο άλλος δεν εξελίσσεται και η σχέση φορτίζεται με ένταση ή ενοχές. Η ουσιαστική στήριξη δεν είναι να σηκώνεις τον άλλον στους ώμους σου, αλλά να είσαι στήριγμα δίπλα του. Να του δείχνεις ότι δεν είναι μόνος, χωρίς να του στερείς την ευθύνη της δικής του πορείας. Και ταυτόχρονα, να προστατεύεις και τα δικά σου όρια. Γιατί όταν βοηθάς εις βάρος του εαυτού σου, τελικά δεν βοηθάς κανέναν.
Πώς μπορείς να λύνεις προβλήματα χωρίς άγχος
Αφού ξεκαθαρίσουμε ποια προβλήματα μας ανήκουν και ποια όχι, το επόμενο βήμα είναι να δούμε τα βήματα που μπορούμε να κάνουμε για την αποτελεσματική διαχείριση των δικών μας προβλημάτων. Όχι όλα μαζί και όχι τέλεια, αλλά με τρόπο που να μας αποφορτίζει αντί να μας πνίγει. Το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα είναι η επίγνωση. Πολλές φορές νιώθουμε άγχος ή πίεση χωρίς να μπορούμε να ορίσουμε ξεκάθαρα τι ακριβώς μας απασχολεί. Όταν κάτι μένει θολό στο μυαλό, διογκώνεται. Όταν όμως πάρει μορφή, η διαχείρισή του είναι πιο εύκολη.
Επίλυση προβλημάτων 1ο βήμα
Εδώ βοηθά πολύ η καταγραφή. Γράφοντας ένα πρόβλημα, το «βγάζουμε» από το μυαλό μας και το βλέπουμε πιο αντικειμενικά. Μπορούμε έτσι να ξεχωρίσουμε τι μπορούμε να κάνουμε εμείς και τι όχι. Συχνά θα έρθει η συνειδητοποίηση ότι δεν είναι ένα τεράστιο πρόβλημα, αλλά πολλά μικρά μπλεγμένα μεταξύ τους.
Επίλυση προβλημάτων 2ο βήμα
Το επόμενο βήμα είναι να εστιάσουμε σε όσα μπορούμε πραγματικά να επηρεάσουμε. Η ενέργεια που δίνουμε σε πράγματα εκτός ελέγχου είναι συνήθως η μεγαλύτερη πηγή εξάντλησης. Αντίθετα, όταν στρέφουμε την προσοχή μας σε μικρές, ρεαλιστικές κινήσεις που μπορούμε να κάνουμε, αρχίζουμε να νιώθουμε ξανά σταθερότητα και αίσθηση ελέγχου.
Επίλυση προβλημάτων 3ο βήμα
Σημαντικό ρόλο παίζει και η συνέπεια. Η επίλυση ενός προβλήματος δεν είναι πάντα άμεση. Είναι μια διαδικασία που χρειάζεται χρόνο, δοκιμή, λάθη και επαναπροσδιορισμό. Η συστηματική καταγραφή και παρακολούθηση των σκέψεων και των βημάτων μας μπορεί να λειτουργήσει αποφορτιστικά και υποστηρικτικά σε αυτή τη διαδρομή.
Όταν τα προβλήματα βγαίνουν από το μυαλό και μπαίνουν στο χαρτί, παύουν να είναι ένα άμορφο βάρος και γίνονται κάτι συγκεκριμένο και διαχειρίσιμο. Μπορούμε να δούμε καθαρά ποιο κομμάτι μας αναλογεί και ποιο όχι, και να σταματήσουμε να κουβαλάμε ευθύνες που δεν μας ανήκουν. Σε αυτή τη διαδικασία, ένα ημερολόγιο καταγραφής και επίλυσης προβλημάτων μπορεί να λειτουργήσει ως πρακτικό εργαλείο. Σε βοηθά να ορίσεις το πρόβλημα, να αναγνωρίσεις ποια ευθύνη σου αναλογεί, ποιες επιλογές έχεις και ποιο είναι το επόμενο μικρό, ρεαλιστικό βήμα. Όχι για να τα λύσεις όλα μονομιάς, αλλά για να ασχοληθείς ουσιαστικά με αυτά που μπορείς να αλλάξεις.
Αν θέλεις ένα δομημένο εργαλείο που να σε καθοδηγεί σε αυτή τη διαδικασία, μπορείς να δεις το Ημερολόγιο Καταγραφής & Επίλυσης Προβλημάτων.
Συνοψίζοντας
Πολλές φορές δεν εξαντλούμαστε επειδή τα προβλήματά μας είναι αντικειμενικά περισσότερα, αλλά επειδή κουβαλάμε βάρη που δεν μας ανήκουν. Προσπαθούμε να ελέγξουμε καταστάσεις, συναισθήματα και επιλογές άλλων ανθρώπων, χάνοντας σταδιακά την επαφή με τις δικές μας ανάγκες και τα δικά μας όρια. Η διάκριση ανάμεσα σε αυτό που είναι δική μας ευθύνη και σε αυτό που δεν είναι, αποτελεί βασικό βήμα για ψυχική ισορροπία και ουσιαστική επίλυση προβλημάτων.
Όταν μάθουμε να αναγνωρίζουμε ποια προβλήματα μπορούμε πραγματικά να επηρεάσουμε, απελευθερώνουμε ενέργεια, χρόνο και ψυχικό χώρο. Δεν σημαίνει ότι είμαστε αδιάφοροι ή ψυχροί, αλλά ότι επιλέγουμε να βοηθάμε με τρόπο υγιή, χωρίς να χανόμαστε μέσα στις δυσκολίες των άλλων.
Τελικά, χρειάζεται να λύσουμε όλα τα προβλήματα του κόσμου για να είμαστε καλοί άνθρωποι; Δεν αρκεί να αναλάβουμε τα δικά μας και να αφήσουμε στους άλλους τον χώρο να αναλάβουν τα δικά τους;